Tarlanın, Sofranın, Pazarın Geleceği programında Oya Ayman ve Emel Kızılcık, agroekolojinin ekolojik, ekonomik ve toplumsal krizlere ürettiği bütüncül çözümlerden söz etmeye devam ediyorlar.
Sürdürülebilir, adil ve ekolojik bir gıda sistemi inşa etmek günümüzde her zamankinden daha hayati bir hâl aldı. Endüstriyel tarım modellerinden ekosistemi onaran agroekolojik sistemlere geçiş süreci; çeşitlilik, dayanışma ve doğru yöntemlerin uygulanmasını gerektiriyor. Bu dönüşüm yolculuğunda karşılaşılan zorluklarla başa çıkabilmek için hayata geçirilmiş başarılı agroekoloji uygulamalarına bakmak, dönüşümün mümkün olduğunu görmek ve rehber edinmek açısından önemli.
Dünyada ve Türkiye’de uygulanan yenilikçi modeller, agroekolojinin sadece bir üretim biçimi değil, aynı zamanda toplumsal ve ekonomik bir dönüşüm hareketi olduğunun göstergesi.
Tarımsal Üretimde Onarıcı Dönüşüm
Türkiye’de agroekoloji alanındaki en ilham verici örneklerden biri üç yıldır Hatay’da yürüttüğümüz Tarımsal Üretimde Onarıcı Dönüşüm projesi. Ağır yıkımların ve afetlerin ardından üretimi bırakma noktasına gelen çiftçilerle birlikte yürüttüğümüz proje, toprağın ve üretim yöntemlerinin agroekolojik ilkeler doğrultusunda iyileştirilmesine odaklandı.
Üç yıldır devam eden proje kapsamında Hatay’ın farklı bölgelerinde üretim yapan toplam 64 çiftçi 750 dekar arazide agroekolojik uygulamalara geçiş yaptı. Bu üreticilerin bir araya gelerek bilgi ve deneyim paylaşımı yapması, makine ile ekipman kullanımını ortaklaştırması ve pazarlamada birlikte hareket etmesi sonucunda Türkiye’de agroekolojik üretim yapan çiftçilerin kurduğu ilk birlik doğdu. Kooperatifleşme yolunda ilerleyen bu birlik, tüccar bağımlılığını azaltarak pazarlama kanallarını çeşitlendirmeyi hedefliyor.
Doğal afetler ve iklim krizinin getirdiği felaketler karşısında da bu yöntemlerin direnci ortaya çıkıyor. Bölgede yaşanan sel felaketlerinin ardından topraklarını yeniden toparlamaya çalışan çiftçiler, agroekolojik tarımın ve toprağı korumanın önemini yaşayarak deneyimliyor. Üreticilerin kendi aralarında oluşturduğu "çiftçiden çiftçiye deneyim aktarımı" programları ise bilginin sahadan sahaya yayılmasını sağlayarak sadece yerel ölçekte değil, Türkiye genelinde örnek teşkil edecek bir toplumsal dayanışma modeli sunuyor.
Devlet Politikası Olarak Agroekoloji
Avrupa’da agroekolojik yaklaşımın en sistemli uygulandığı ülkelerin başında Fransa geliyor. 2015 yılında Paris'te düzenlenen COP 21 iklim zirvesinde Fransa Tarım Bakanı Stéphane Le Folle'ün küresel ısınma ile mücadele ve gıda güvenliğini hedefleyen önerisi "Binde 4" (4 per 1000) girişimi, aradan geçen on yılda uluslararası düzeyde uygulanmasa da Fransa bu yaklaşımı ulusal bir çevre stratejisine dönüştürmüş durumda.
Yaklaşımın temelinde net bir ekolojik hesap yer alıyor: Küresel ölçekte tarım arazileri, meralar ve ormanlar gibi üst topraktaki karbon miktarı her yıl yıllık binde 4 oranında artırılabilirse, insan kaynaklı yıllık sera gazı emisyonlarının önemli bir kısmı dengelenebilir. Aynı zamanda toprağın organik madde miktarı artırılarak verimlilik ve gıda üretimi iyileştirilebilir.
Bu hedefe ulaşmak için agroekoloji, onarıcı tarım, tarımsal ormancılık, örtü bitkileri kullanımı ve organik gübreleme temel araçlar olarak öne çıkıyor. Toprak işlemesiz tarım, tarımsal ormancılık ve karbon gömmeyi teşvik eden finansal desteklerle karbon salımı azaltılırken, toprağın karbon tutma kapasitesi artırılıyor.
Dayanışmacı Gıda Sistemleri
Agroekolojinin ekolojik ve teknik boyutunun yanı sıra, en az onun kadar önemli bir diğer ayağı da toplumsal hareket. Tüketmek yerine gıdanın sorumluluğunu üstlenen "türeticiler" ile doğa dostu üretim yapan çiftçilerin bir araya geldiği Topluluk Destekli Tarım (TDT) grupları ve gıda toplulukları bu dönüşümün merkezinde yer alıyor.
Gıda toplulukları; gıdanın kimler tarafından, nerede ve hangi koşullarda yetiştiğinin izini süren türeticiler ile sağlıklı ürün yetiştiren çiftçiler arasında doğrudan, şeffaf ve güvene dayalı bağlar kuruyor. Türkiye’de farklı şehirlerde sayıları giderek artan 35-40 civarında gıda topluluğu faaliyet gösteriyor.
Bu yapılarda herhangi bir hiyerarşi veya yönetici bulunmuyor; süreçler tamamen gönüllülük ve ortak karar alma esasına dayalı. Üretici belirlemekten siparişlerin dağıtımına kadar her aşama yardımlaşma ile yürütülüyor. Ankara’da Doğal Bilinçli Beslenme Ağı, İzmir’de Gediz Ekoloji Topluluğu, Batı İzmir TDT, Originn Gıda Topluluğu ve İstanbul’da Adil Gıda Topluluğu ile BÜKOP bu alanın öncü örnekleri arasında.
Gıda topluluklarının temel iki sistemi katılımcı onay sistemi (KOS) ve topluluk destekli tarım (TDT) modellerinin işleyişi, bir gıda topluluğu kurarken nasıl bir yol izleyebileceğiniz, Türkiye ve Dünya’daki gıda topluluklarının listesi, konuyla ilgili kaynak yazı ve kitaplar için gidatopluluklari.org sitesini inceleyebilirsiniz.
Çalışan Örnek Modeller
Topluluk destekli tarımın dünyadaki en kurumsallaşmış örneklerinden biri Fransa’daki AMAP (Association pour le Maintien d'une Agriculture Paysanne - Köylü Tarımını Koruma Derneği) modeli. Yaklaşık 25 yıl önce kurulan bu sistem, yerel üreticilerle türeticiler arasında doğrudan ve adil bir sözleşmeye dayanıyor.
Türeticiler çiftçilere sezon başında ön ödeme yaparak finansal destek sağlıyor. Böylece üretici, ne kadar üreteceğini öngörerek planlama yapabiliyor. Yapılan ödeme karşılığında türeticiler sezon boyunca haftalık taze ve kuru gıda sepetlerine ulaşıyor.
Taraflar arasındaki anlaşma uyarınca türeticiler; doğal felaketler veya iklim olaylarının tarımın bir parçası olduğunu kabul ediyor. Doğabilecek zararlara ve masraflara dayanışma ruhuyla ortak olurlar. Bugün 2.300’den fazla yerel topluluk ve 4.800’den fazla çiftlikle yürütülen bu sistem, 250 binden fazla insana doğrudan, adil ve sağlıklı gıda ulaştırarak sürdürülebilir bir gıda geleceğinin mümkün olduğunu kanıtlıyor.
Gerek Hatay örneğinde topraklarıyla birlikte üretim biçimlerini ve yaşamlarını dönüştüren çiftçiler, gerekse Fransa’daki devlet politikaları ve AMAP gibi yerleşmiş gıda toplulukları gösteriyor ki; iklim krizine karşı çözüm toprağa ve yerel üreticiye sahip çıkmaktan geçiyor.
Buğday ekibi olarak hazırladığımız ve Açık Radyo’da yayınlanan Tarlanın, Pazarın, Sofranın Geleceği programında bugün Kampüs Bostanları’ndan Fırat Karakurt, KHK’lı akademisyen, Piyalepaşa Bostanı gönüllüsü ve Adil Gıda Topluluğu moderatörü Bediz Yılmaz ile şehirde ekolojik yaşam ve gıda topluluklarını konuşuyor.
Gıdanın metaya dönüştüğü bir yaşam biçiminde yediklerimizin nerede, nasıl üretildiğinin izini sürerek doğa ile yeniden bağlantı kurabilir miyiz? Şehirde kendi gıdasını üretmek ya da üreticilerle doğrudan bağ kurmak isteyenler gıda topluluklarına nasıl dahil olabilir? Kent bostanları kriz dönemlerinde kentleri gıda güvenliği ve dayanışma açısından daha dirençli hale getirebilir mi?
